100 yılı aşkın bir süredir iyot tiroit hormonu üretimi için gerekli bir element olarak bilinir. Ancak bunun dışında iyotun vücuttaki diğer etkilerinden bahsedildiği nadiren görülür. İyot vücuttaki trilyonlarca hücrenin her birinde bulunur. Yeterli düzeyde iyot olmadan yaşamın olması imkansızdır.

İyot, tiroit hormonu üretimi için gerekli olmasının yanı sıra vücuttaki diğer tüm hormonların üretiminden de sorumludur. Bağışıklık sisteminin uygun biçimde işlev görmesi için yeterli düzeyde iyota ihtiyaç vardır. İyot güçlü anti-bakteriyel, parazit öldürücü, anti-viral ve anti-kanser özelliklere sahiptir. İyot ayrıca fibrokistik meme hastalığının ve yumurtalık kistlerinin tedavisinde de etkilidir. İyodun pek çok faydasından bazıları ve yeterli miktarda iyot takviyesinden yarar görülecek durumlardan bazıları Tablo 1’de (26. sayfa) listelenmiştir. Bu yazıda iyotun pek çok tedavi edici yönü değerlendirilecektir.

Yaklaşık olarak 1,5 milyar insan, yani takriben dünya nüfusunun üçte biri Dünya Sağlık Örgütü’nün iyot eksikliği bölgesi olarak tanımladığı bir bölgede yaşıyor. İyot eksikliği mental retardasyon rahatsızlığı; guatr, artan çocuk ve bebek ölümleri, kısırlık, ve sosyo-ekonomik gerileme ile sonuçlanabilir.1 İyot eksikliği rahatsızlığı, bilinen en yaygın önlenebilir mental retardasyon biçimidir.

iyot

Yeryüzündeki element bolluğu sıralamasında 62 sırada yer alan iyot, nadir bulunan bir elementtir. İyot çok az miktarlarda olmak üzere ağırlıklı olarak deniz suyunda ve deniz suyunun buharlaşması sonucu meydana gelen sert kayalarda (genellikle okyanus kıyılarında) bulunur. İyot ayrıca deniz yosunu gibi deniz organizmalarında da bulunabilir. Aslında deniz yosunu en verimli iyot kaynağıdır, çünkü okyanus suyundan büyük miktarda iyot toplayıp yoğunlaştırma kabiliyetine sahiptir.

İyot yer kabuğunda çok fazla bulunmaz. Yoğunluğunun yaklaşık 0.35-0.5 ppm (milyonda bir parça) olduğu tahmin ediliyor. Aslında bolluk bakımından en alt sırada yer alan üçüncü elementtir.2

Toprak yeterli düzeylerde iyot içeriyorsa, o toprakta yetişen mahsuller de yeterli düzeylerde iyot içerecektir. Buna karşılık, iyotu yetersiz olan toprakta yetişen mahsullerde ise yetersiz düzeyde iyot olacaktır.

İyodun doğal olarak oluşmuş radyoaktif olan ve olmayan biçimleri mevcuttur. Radyoaktif iyot, başta tiroit bezi hastalıkları olmak üzere belli hastalıkların teşhis ve tedavisi için tıp alanında kullanılabilir.

Piyasadaki radyoaktif olmayan iyot, ağırlıklı olarak Şili güherçilesinden, deniz yosunundan ve petrol kuyularındaki tuzlu sudan temin edilir. Okyanustan gelen dalgaların etkisiyle iyot gazı oluşabilir. İyot havada uçarken su veya hava ile birleşip toprağa geçebilir. Radyoaktif olmayan iyot, çeşitli yollarla besin sistemimize girebilir. Birincisi, bitkiler topraktan iyot alabilir. İkincisi, havada uçan iyot tatlı su kaynaklarına inebilir ve son olarak havada uçan iyot zemine inip tuzla birleşerek iyotlu tuz haline gelebilir.

Radyoaktif iyot ise nükleer santrallerdeki reaksiyonlar veya nükleer materyal patlamalar sonucunda havaya karışabilir. Radyoaktif iyot, tiroit kanseri ve bazı kan kanseri dahil olmak üzere belli kanser türleri ile ilişkili olmuştur.

Çocuklar radyoaktif iyota karşı daha savunmasızdır, çünkü daha küçük tiroit bezlerine sahiptirler ve radyoaktif iyota maruz kaldıklarında yetişkinlere kıyasla oransal olarak daha yüksek dozda radyasyon alırlar. Radyoaktif iyot hasarı, radyoaktif olmayan inorganik iyot alımı ile önlenebilir.

Japonya’daki Fukushima nükleer reaktörünün erimesi hepimizi durup düşünmeye sevk etmeli. İyodun yeterli düzeyde olmasını sağlamak, hem sağlık hem güvenlik sorunları açısından en iyi yoldur. Fukushima benzeri bir olayla karşılaşırsak, iyot yeterliliği radyoaktif iyot maruziyeti problemlerini minimize eden bir koruyucu faktör olacaktır.

İYOT VÜCUDUN NERESİNDE BULUNUR?

Vücuttaki her hücre iyot içerir ve kullanır. İyot vücudun glandüler sisteminde toplanır. Tiroit bezi, vücuttaki diğer herhangi bir organa kıyasla daha yüksek yoğunlukta iyot içerir. Tükürük bezleri, beyin omurilik sıvısı3, mide mukozası, koroid pleksus, memeler, yumurtalıklar ve gözdeki silier cisim dahil vücudun diğer pek çok bölgesinde de çok miktarda iyot depolanır. İyot beyinde de Parkinson’s hastalığı ile ilişkili olan bir bölge olan siyah maddede (substantia nigra) toplanır.

İyot çocukların normal biçimde büyümesi ve gelişmesi için gereklidir. Ciddi iyot eksikliği, ciddi zihinsel yetersizlikle ve işitme kaybı (guatr belirtisi) ile sonuçlanabilir. Ayrıca spontan düşük ve gecikmiş fiziksel ve zihinsel gelişim de iyot eksikliği ile ilişkilidir. Bunların yanı sıra dikkat eksikliği/hiperaktivite bozukluğu (DEHB) da iyot eksikliği ile bağlantılıdır (bkz. 10. Bölüm).

Diğer taraftan, çok fazla iyot da sorun teşkil edebilir. Nadir vakalarda aşırı (yani günlük 1 gramın üzerindeki dozlar) iyot, hipertiroid belirtileri ile ilişkili olmuştur.

İYOTUN TARİHÇESİ

İyotu 1811 yılında Barnard Courtois barut yaparken keşfetti. Deniz yosunundan potasyum ve sodyum bileşenleri üretiyordu. Yanlışlıkla karışıma çok fazla sülfürik asit ekleyince, mor bir buhar yükseldiğini gözlemledi. Mor renginden ötürü, yeni elemente iyot (Yunanca iodes sözcüğü mor anlamına gelir) adı verildi.

İyotun ilk tıbbi kullanımı, guatrın (yani tiroit şişmesinin) iyot ile tedavi edilebileceğini gösteren Francois Coindet (1774-1834) tarafından rapor edildi. İyotun guatr tedavisinde kullanımı, belli bir hastalığı (guatr) tedavi etmede tek bir madde (iyot) kullanılması açısından bir ilkti. Bazıları bundan batı tıbbının doğuşu olarak bahsetti.

Jean-Baptiste Boussingault (1802-1887), 1824 yılında Coindet’in çalışmasını doğruladı. Boussingault pek çok gümüş madeni bölgesinde guatr oluşmadığını gözlemledi. Yaptığı deneyler bu bölgelerdeki suda bulunan iyotun, o suyu içen kişilerde guatrı önlediğini kesin olarak ortaya koydu. Ne yazık ki Boussingault’un bulgularının ABD tarafından uygulamaya koyulması yaklaşık bir yıl sürdü. Bu süre zarfında sayısız Amerikalı iyot eksikliği tahribatı ve guatr sıkıntısı çekti.

MICHIGAN/OHIO ÇAŞILMALARI

1900’lü yılların başında guatr Büyük Göller’i (Great Lakes) çevreleyen eyaletlerde oldukça yaygındı. Boussingault ve Coindet tarafından gerçekleştirilen önceki çalışmalardan ötürü, Büyük Göller bölgesindeki insanların beslenme düzenlerine iyot eklemenin guatr oluş sıklığını azaltacağı varsayımında bulunuldu. 1923-1924 yıllarında Michigan Eyaleti Sağlık Bakanlığı dört şehirde büyük ölçekli bir anket çalışması gerçekleştirdi. İncelenen okul çağındaki 66.000 çocuğun yaklaşık %40’ında tiroit bezi büyümesi (yani guatr) vardı. 1924 yılında bölgeye iyotlu tuz sunuldu. 1928 yılında guatr oluş sıklığında %75’lik bir azalma gözlemlendi ve 1951 yılında okul çağındaki çocukların %0.5’inden daha azında guatr vardı. Çalışmalar ayrıca iyotlu tuz kullanmayanlara kıyasla düzenli olarak kullananlarda guatr oluş sıklığının büyük ölçüde azaldığını gösterdi.

David Marine, iyotun guatrı azaltmada bir tedavi olarak kullanılması konusunda ilk büyük ölçekli çalışmayı gerçekleştirdi. 1900’lü yılların başında, guatrı azaltmaya yönelik iyot takviyesinin çitlik hayvanları üzerindeki olumlu etkilerine göz attı. Marine hayvanlardaki sonuçlardan yola çıkarak, insanları tedavi etmek için gereken iyot miktarını tahmin etti.

Dr. Marine, iyot takviyesi için test bölgesi olarak Ohio eyaletinin Akron ilini seçti. Akron, yüksek guatr oranından ötürü seçildi (Akron’da yaşayan okul çağındaki kızların %56’sında guatr vardı).9 Ergenlik çağındaki erkeklere karşılık ergenlik çağındaki kızlarda görülen guatrda %600’lük bir artış vardı.10 Bu artışın nedeni, ergenlik döneminde erkeklere kıyasla kızlarda daha fazla artan iyot ihtiyacıydı. Ergenlikte ilk gelişen glandüler doku, önemli miktarda iyot gerektiren memelerdir. Dr. Marine iki grup öğrenci üzerinde çalışma gerçekleştirdi:

Kendilerine iyot verilmeyen 2.305 öğrenciden oluşan kontrol grubu.

Kendilerine 2.5 yıl boyunca her gün 9mg sodyum iyodür (günlük ortalama doz) verilen 2.190 öğrenciden oluşan tedavi grubu. Bu iyot dozu iyot için olan mevcut RDA’nın  (Önerilen Günlük Doz) 100 katıdır.

Sonuçlar Şekil 1’de gösterilmektedir. Kontrol grubu (iyot verilmeyen) %22’lik bir guatr oluş sıklığında sergiledi. Tedavi grubundaki 0.2%’lik guatr oluş sıklığı ise oldukça düşüktü.

Şekil 1: Dr. Marine’in İyot Testi

iyot-testi

Michigan ve Ohio’da iyotlu tuz kullanımından alınan olumlu sonuçlar nedeniyle ABD’nin geri kalan yerlerinde tuza iyot ekleme politikası çabucak benimsendi ve ülke genelinde guatr oranı düştü. Günümüzde, Dünya Sağlık Örgütü dünya genelinde guatrın önlenmesi için iyotlu tuz kullanımını aktif olarak destekliyor.

İYOTU NASIL YERSİNİZ?

İyot vitaminlerden ve minerallerden farklı olarak çoğu gıdada yeterli miktarda bulunmaz. Belli bitkiler, toprakta bulunması halinde iyotu emer. İyot balık (morina balığı, levrek, mezgit ve levrek) ve deniz sebzeleri (deniz yosunu) gibi pek çok okyanus kaynaklı gıdada mevcuttur. İyot ayrıca hayvan yemine veya besin kaynağına iyot eklemesi sonucu diğer pek çok gıda ürününde de bulunabilir.

İyot tuz ürünlerine de eklenmiştir (iyotlu tuz). ABD hükümeti, tiroit bezi büyümesini (guatr) önlemenin en hesaplı yolunun tuz kaynaklarına iyot eklemek olduğunu tespit etti. İyotu iyotlu tuz kullanarak almanın yıllık maiyeti sentlerle ifade edilir. Tuz kaynaklarına iyot eklenerek sağlanan iyot alımı guatr oluş sıklığını azaltmış olsa da, vücudun iyot ihtiyacını karşılamada yetersizdir. Bu 2. Bölümde daha kapsamlı olarak açıklanacaktır.

iyot

TUZ NE KADAR İYOT İÇERİR?

İyot sofra tuzuna potasyum iyodür olarak 100ppm yoğunluğunda eklenir ve bu da bir gram tuzda 77µg iyota tekabül eder. Tahminlere göre ABD nüfusunun %50’sinden azı iyotlu sofra tuzu kullanıyor.11 Ancak muhtemelen düşük tuzlu beslenme düzeni ve düşük tuz içerikli gıda ürünlerinin yaygın olmasından ötürü bu tahmin yüksektir. Ben iyotlu tuz kullanan Amerikalıların oranının %50’nin çok altında, belki %30 seviyelerinde olduğuna inanıyorum. 2. Bölümde bu konu daha detaylı olarak araştırılacaktır.

Gıdalardaki iyot miktarı değişiklik gösterir. Deniz mahsulleri, çoklu vitaminler ve pek çok zirai ürün iyot içerebilir. Hayvanların yemine uygun biçimde iyot eklenirse, süt ürünleri, yumurta ve ette iyot bulunabilir. Tablo 2’de pek çok farklı besin kaynağının iyot içeriği sergilenmiştir. Ancak iyot 1980’li yıllarda pek çok gıda ürününden çıkarılmıştı ve bu tahminler günümüzde geçeri olmayabilir.

Tablo 2: ABD’de Tercih Edilen Gıdaların İyot İçeriği

iyot-icerigi

1990 tarihinde gıdaların demir, çinko, bakır, manganez, selenyum ve iyot içeriği. Kaynak: ABD Toplam Diyet Çalışması (TDS), J. Food Compos. Anal. 3:166

NİÇİN TOPRAKTA İYOT EKSİKLİĞİ VARDIR?

Okyanusların etrafındaki topraklar genellikle yeterli miktarlarda iyot içerir. Genellikle Bölge denizden ne kadar içeride ve dağlık ise, iyot miktarları o kadar az olur. Benim memleketim olan Michigan da dahil olmak üzere, ABD’nin orta batı kesimi “Guatr Kuşağının” bir parçasını teşkil eder. Çünkü topraklarımız iyot bakımından oldukça eksiktir. Guatr Kuşağı, okyanus gibi herhangi bir doğal iyot içerikli kaynağa yakın değildir. Toprak erozyonuna yol açan herhangi bir doğal ya da insan ürünü olgu, toprağın iyot yönünden eksik olması problemini daha da kötüleştirecektir. Orta batı kesim genelindeki buzulların hareketinin iyot eksikliği sebeplerinden biri olduğundan bahsedilir. Ayrıca ağaçların yok edilmesi ve yetersiz zirai teknikler de bu problemi ağırlaştıran sebeplerdendir.

Bu yazıda, iyot eksikliğinin bir sonucu olarak ortaya çıkabilecek tıbbi durumlar ve bu rahatsızlıkların doğru miktarda ve biçimde iyot takviyesi ile nasıl iyileştirilebileceği detaylı olarak araştırılacaktır. Bundan sonraki iki hasta geçmişinde, iyot takviyesi ile tedavi edilebilecek durumlardan bazıları için örnekler veriliyor.

31 yaşında bir satış temsilcisi olan Kevin, bir yıl önce grip aşısı olana kadar çok iyiydi. “O aşıyı olmadan önce 12 yıllık son derece aktif bir halterciydim. Grip aşısı olduktan sonra pasifleştim. Çalışamıyordum ve sabahları yataktan zor kalkıyordum” dedi. Grip aşısından kısa süre sonra Kevin’a tiroit yetmezliği teşhisi koyuldu ve Synthroid adlı ilacı kullanmaya başladı. Kevin’ı gördüğümde şişkinlik, kuru cilt, kalınlaşmış dil ve ağır refleksler de dahil olmak üzere tiroit yetmezliğinin pek çok belirtisini üzerinde taşıyordu. Kevin’ın kullandığı ilacı Armour thyroid® adlı ilaçla değiştirdim. Bunun üzerinde ani bir iyileşme olduğunu fark etse de, hala kendini normal hissetmiyordu. Laboratuvar testleri, Kevin’ın iyot seviyesinin aşırı derecede düşük olduğunu gösterdi (24-saatlik yükleme testinde %55’lik bir iyot atılımı görüldü. [Normal atılım:>%90]). Bir iyot/iyodür takviyesi ürünü ile yapılan takviyeden sonra, ani bir iyileşme fark etti. Kendini o kadar daha iyi hissetti ki, bana şunları yazdı:

“İyot alımının ilk beş haftasında beş pound (2.265kg) verdim. Hemen hemen egzersizlerimin tümünde kullanabildiğim ağırlıklar %15-25 arttı. Antrenmanlar arası toparlanma süremde de sürekli iyileşme oluyor gibi. Görünüşe bakılırsa, her zamankinden daha tutarlı biçimde vaktinde uyanıyorum. Sabah saat 6:00 civarı ayakta ve enerji doluyum ki bu daha önce hayatımda hiç olmamıştı! Ayrıca enerji seviyemin gün boyunca çok daha istikrarlı olduğunu hissediyorum. İyot almaya başladığımdan beri sabahları kafein ihtiyacım olmuyor. Genel olarak Dr. Brownstein, kendimi iyot tedavisine başlamadan önceki halime göre çok daha iyi hissediyorum.”

42 yaşında olan Paula, on yıldan uzun bir süredir şiddetli baş ağrısı çekiyordu. “Neredeyse baş ağrıları ile yaşamayı öğrenmiştim. Günlük hayatımın bir parçası haline gelmişlerdi” dedi. Tiroit yetmezliği için Armour® thyroid adlı ilaçla tedavi edilen ve bu sırada tiroit hormonunun baş ağrılarını yaklaşık %40 oranında azalttığını fark eden Paula şöyle dedi: Biraz rahatlama olduğu için mutluydum ama tatmin olmuş değildim. Çoğu zaman kafanız bir mengene içindeymiş gibi uyanmak hiç de eğlenceli olmuyor ” Paula’nın iyot seviyeleri kontrol edildiğinde, serum iyot seviyeleri sıfırdı (testte tespit edilebilen sınırların altındaydı). Bu düşük iyot seviyeleri, aşırı derecece düşük olan %17’lik (normal >%90) bir değer gösteren bir iyot yükleme testi ile teyit edildi. Paula 37.5mg’lık bir iyot-iyodür kombinasyonu (lodoral®) kullanmaya başladı ve iki hafta içinde baş ağrılarında iyileşme olduğunu fark etti. “Buna inanamıyordum. Gerçekten baş ağrısız birkaç gün geçirmeye başladım. Birkaç hafta iyot kullanmaya devam ettikten sonra, baş ağrılarımda %95’in üzerinde iyileşme oldu. Baş ağrım olsa bile pek de şiddetli olmuyordu. Tekrar kendimi iyi hissetmeye başladıkça, baş ağrılarının hayatımı ne kadar çok etkilediğini fark etmeye başladım” şeklinde bir beyanda bulundu. Fakat iki hafta sonra Paula’nın iyotu tükendi ve tüm şikayetleri geri dönmeye başladı. Paula “Baş ağrılarının geri dönmesi, iyot alımını bıraktıktan yaklaşık iki hafta sonra başladı. Başlangıçta yaşadığım tüm semptomlar geri dönmeye başladı. Yine iyota başladıktan sonra, baş ağrıları yok olmaya başladı. İyot bana yaşam için yeni bir şans daha vermiş gibi hissediyorum. Kocam ve çocuklarım size teşekkür ediyor” dedi.

NİHAİ DÜŞÜNCELER

Ne yazık ki iyot eksikliği hala bizimle birlikte ve salgın boyutlarında gerçekleşiyor. İyot eksikliği, çok sayıda hastalık ile ilişkilidir (bkz. Tablo 1, sayfa 26). Sonraki bölümler iyot seviyelerinin nasıl doğru biçimde ölçüleceğini öğretecek ve iyotun vücudumuzdaki etki mekanizmaları konusunda sizi eğitecektir. Ayrıca iyotlu tuzun vücuda yeterli miktarda iyot temin etmek için yeterli bir kayak olmadığını ve bunun yanı sıra kaçınılması daha uygun olan zayıflatılmış toksik bir madde olduğunu da öğreneceksiniz.

_____________________________

1 Manner, M.G., et al. Salt lodization for the Elimination of Iodine Deficiency.

International Council for the Control of Iodine Deficiency Disorders. 1995

2 Modern Nutrition in Health and Disease, 9th Edition. Williams and Wilkins, 1999.

3 Adrasi, E. Iodine concentration in different human brain parts. Analytical and

Bioanalytical chemistry. November 13, 2003

4 Modern Nutrit ion in Health and Disease, 9th Edition. Williams and Wilkins, 1999.

5 Newton, David. Chemical Element s. Lawrence W. Baker, Editor. 1999

6 Kimball, O.P. Prevention of goiter in Michigan and Ohio. JAMA. 1937; 

7 Matovinovic, J., et al. Goiter and other thyroid disease in Tecumseh, Michigan. JAMA.

8 Kimball, O.P. Endemic Goiter: A food deficiency disease. J. Am. Dietetic. Assn. 1949;

9 Marine, D. Prevent ion and treatment of simple goiter. Atl. Med. J.  1923

10 Marine, D. The prevention of simple goiter in man. J . Lab. Clin. Med. 

11 Dunn, John. Editorial: What’s happening to our iodine? J. of Clinical Endcrin. And Metab. Vol. 83, No. 10. 1998

Write A Comment